Во општество кое се гордеело со идејата „никој да нема премногу“, се постави клучното прашање – дали воопшто е можно да се стане милијардер во социјализам?

Легален пат – од занаетчиска работилница до милијарда

Еден од примерите кои весникот ги опишал бил граѓанин со иницијали С. Г., толку угледен што неговото име не смеело да се објави. Неговата приказна била олицетворение на она што тогашната Југославија го сметала за посакувано: работа, знаење и иновативност.

Почнал скромно, во занаетчиска работилница близу Белград, работејќи рамо до рамо со ученици. Брзо сфатил дека со физичка работа не се оди далеку – но со организација на производството може. Во време кога многу занаетчии прераснувале во мали приватни фабрики, С. Г. препознал што му недостасува на пазарот.

Неговата ливница произведувала делови кои биле дефицитарни, нарачките стигнувале од секаде, а законите му дозволувале да вработи одреден број работници. Тие работници, според тогашните сведоштва, заработувале повеќекратно од работниците во претпријатијата, биле пријавени, социјално обезбедени – а на некои газдата дури им купил и стан.

Врвот на неговата деловна приказна била вила во елитен дел на Белград, платена околу 350 милиони динари, за која подоцна била понудена цена од 500.000 долари. Така, без прекршување на законот, стигнал до милијарда – и тоа во кеш и девизи.

Нелегален пат – кога револуционер станува тајкун

Втората приказна од „Илустрована политика“ била целосна спротивност. Лазар Врачариќ, директор на загрепското претпријатие „Металиум“, не бил анонимен мајстор – бил воен херој, партизански комесар, носител на Споменица, човек со длабоки врски во системот.

Неговото мало претпријатие започнало да остварува промет поголем од економските гиганти. Вила, луксузен автомобил, странски фирми – ништо не било сомнително сè додека не се поставило прашањето: како?

Според обвинувањата, Врачариќ го искористил системот на надворешна трговија, основајќи фирми во странство на свое име. „Металиум“ потоа извезувал стоки до тие фирми, а тој како „посредник“ земал провизии кои се мереле во милијарди. Кога аферата била откриена, се зборувало за кражба на десетици милијарди динари.

Додека еден милијардер без страв одел во својата вила, другиот – според верувањето – побегнал во Лихтенштајн.

Систем кој го дозволувал и едното и другото

Заклучокот од текстот од 1972 година бил јасен и денес звучи изненадувачки актуелно: во Југославија можело да се стане милијардер – почитувајќи ги законите или злоупотребувајќи ги.

Разликата не била во системот, туку во контролата. Додека еден пример покажувал дека работа, знаење и логика на пазарот можат да функционираат дури и во социјализам, другиот ја откривал слабоста на државата која често не знаела – или не сакала – да го провери потеклото на имотот на своите најмоќни луѓе.

„Потеклото на имотот мора да се докажува секаде во светот“, пишувала „Илустрована политика“ пред повеќе од половина век. Зошто тоа да не важи и во земја која се заколнувала во еднаквост?

Можеби затоа што, како што тогаш заклучиле новинарите, оние кои знаат кои се милијардерите – не прашуваат, а оние кои би прашале – често не знаат кого да прашаат.