Договорот, потпишан во средата, воспоставува правна рамка за американско учество во развојот на саудиската цивилна нуклеарна програма, вклучувајќи и можност за збогатување ураниум на територијата на Саудиска Арабија. Документот, познат како договор според членот 123 од американскиот Закон за атомска енергија, сега оди на разгледување во американскиот Конгрес.

Американската администрација истакнува дека договорот ќе им овозможи на американските компании да учествуваат во развојот на саудискиот сектор за нуклеарна енергија, со почитување на највисоките стандарди за нуклеарна безбедност и спречување на ширењето на нуклеарно оружје. Но, во Израел, кој се смета за единствената држава на Блискиот Исток за која се верува дека поседува нуклеарно оружје, иако тоа никогаш официјално не го потврдил ниту го демантирал, договорот предизвикува сериозни безбедносни дилеми, пишува „Newsweek“.

Која е целта на Саудијците?

Ариел Левите, поранешен заменик-директор за политика во Израелската комисија за атомска енергија, оцени дека уште за време на администрацијата на поранешниот претседател Џо Бајден постоело противење на идејата Саудиска Арабија да добие можност за збогатување ураниум.

Според него, израелската влада била подготвена да разгледа таков аранжман само како дел од поширок процес на нормализација на односите со Саудиска Арабија. Тој процес практично бил запрен по почетокот на војната во Газа во октомври 2023 година, додека подоцнежните судири меѓу Израел и Иран дополнително ги влошија регионалните односи.

Левите смета дека израелската влада сега се наоѓа во незавидна позиција бидејќи и покрај противењето на договорот, тешко може отворено да ѝ се спротивстави на администрацијата на претседателот Доналд Трамп. Саудиска Арабија повеќепати нагласи дека нејзината нуклеарна програма има исклучиво цивилна намена. Основачот на саудиската аналитичка група „Saudi Elite Group“, Мохамед Алхамед, изјави дека кралството во изминатите децении имало можност да развива воена нуклеарна програма, но свесно одлучило да не го направи тоа.

Според него, целта на саудиската нуклеарна програма е зајакнување на енергетската безбедност, диверзификација на економијата, технолошки развој и долгорочен национален развој. Сепак, загриженоста произлегува од поранешните изјави на саудискиот престолонаследник Мохамед бин Салман, кој уште во 2018 година рекол дека Саудиска Арабија не сака да развие нуклеарна бомба, но дека ќе го направи тоа доколку Иран прв развие такво оружје.

Американската администрација ја отфрла загриженоста

Американскиот државен секретар Марко Рубио изјави дека Вашингтон нема да склучи ниту еден договор што би го зголемил ризикот од ширење на нуклеарно оружје.

Сепак, дел од израелските експерти предупредуваат дека договорот не вклучува некои дополнителни меѓународни механизми за надзор кои постојат во слични договори што САД претходно ги склучија, на пример со Обединетите Арапски Емирати.

Левите смета дека евентуалното повлекување на американскиот персонал од Саудиска Арабија во случај на нова регионална криза би ја оставило контролата врз чувствителната нуклеарна инфраструктура исклучиво во рацете на саудиските власти.

Дополнителна загриженост предизвикуваат блиските одбранбени односи меѓу Саудиска Арабија и Пакистан, единствената муслиманска земја што располага со нуклеарно оружје.

Стратешките интереси на Вашингтон

Администрацијата на претседателот Трамп во последните години интензивно настојува да го обнови и продлабочи стратешкото партнерство со Саудиска Арабија, по периодот на заладени односи за време на мандатот на претседателот Бајден.

Вашингтон смета дека зајакнувањето на соработката со Ријад ќе го ограничи кинеското и руското влијание во регионот и ќе отвори нови можности за американската нуклеарна индустрија и други стопански сектори.

Мохамед Алхамед оцени дека американската надворешна политика не може да биде водена исклучиво од интересите на Израел и дека двете држави имаат право да ги следат сопствените национални приоритети.

Израелските аналитичари се загрижени

Јоел Гузански, истражувач во Израелскиот институт за студии за национална безбедност и поранешен советник на израелската влада, смета дека моментот за склучување на договорот е исклучително неповолен.

Тој потсетува дека токму прашањето за збогатување на ураниумот беше едно од клучните спорни прашања во преговорите меѓу САД и Иран, додека Вашингтон сега истото право ѝ го овозможува на Саудиска Арабија.

Гузански смета дека израелската влада, поради политичките односи со администрацијата на претседателот Трамп, веројатно нема јавно да го критикува договорот, но дека меѓу безбедносните експерти постои сериозна загриженост.

„Саудиска Арабија не е Швајцарија. Станува збор за држава со огромни финансиски ресурси, големи амбиции и силно чувство на закана од Иран. Ако ѝ овозможите развој на клучни нуклеарни технологии, отварате можност тие еден ден да бидат искористени и за воена програма“, предупреди Гузански.

Затоа, договорот меѓу Вашингтон и Ријад во дел од израелските безбедносни кругови се гледа како потег што на долг рок би можел да поттикне нова трка во нуклеарното вооружување на Блискиот Исток, иако и САД и Саудиска Арабија нагласуваат дека станува збор исклучиво за цивилна нуклеарна соработка.