Повеќе од три децении научни истражувања за тоа како вежбањето и исхраната влијаат врз здравјето постојано укажуваат на еден загрижувачки парадокс: подолгиот живот и добриот живот не се усогласени. Додека делумно го решивме првиот дел од равенката, кај вториот сериозно заостануваме.

Во текот на минатиот век, просечниот животен век во развиените земји се зголеми за повеќе од 20 години, достигнувајќи приближно 80 години за мажите и 84 за жените. Иако медицинските и научните истражувања можат дополнително да ги поместат тие граници, бројот на години што можеме да очекуваме да ги поминеме во добро здравје се намалува и сега изнесува околу 67 години.

Тоа практично значи дека повеќето од нас се на пат да поминат речиси две децении, а понекогаш и подолго, живеејќи со хронични болести, когнитивен пад или губење на подвижноста. Токму тој јаз, а не самиот животен век, претставува вистинска криза.

Сепак, речиси никој не ја третира како таква. Животот стана натпревар во издржливост во кој целта е да се стигне до самиот крај, без оглед на цената.

Трка по години наместо по здравје

Долговечноста е збор што сите го споменуваат, а инфлуенсерите и богатите биохакери расправаат за можноста за трицифрен животен век, вложувајќи милиони со цел да достигнат 160 години.

Наспроти тоа, замислете осумдесетгодишник од соседството кој сам ги носи намирниците, се качува по скали, вози автомобил и се спушта на подот за да си игра со внуците.

Тоа е цел за која вреди да се вложи труд. Идеално би било доброто здравје и квалитетот на животот да траат во текот на целиот живот. Рамнотежата меѓу квалитетот и квантитетот на нашите години е идејата зад концептот „здрав животен век“: периодот од нашиот живот што го поминуваме во добро здравје.

Иако дефиницијата за добро здравје е субјективна, јасно е дека намалувањето на јазот меѓу здравиот животен век и вкупниот животен век е болно неопходно и фрустрирачки тешко остварливо. Тоа можеби го објаснува несразмерот меѓу големината на проблемот и малите вложувања во неговото решавање.

Проценките покажуваат дека, на пример, во Канада односот на трошоците за лекување во споредба со превенцијата е речиси 12:1. Глобалниот тренд полека почнува да се менува, пренасочувајќи го фокусот од едноставно продолжување на животот кон продолжување на годините поминати во активност и самостојност.

Едноставни, но занемарени решенија

Во обид да се премости овој јаз, на Универзитетот Мекмастер е основан новиот Институт за кинезиологија и здрав животен век „Мекол Мекбејн“. Кинезиологијата, науката за тоа како телото се движи, функционира и ги извршува своите задачи, во комбинација со превентивната медицина може да помогне луѓето воопшто да не стигнат до клиника, наместо да се лекуваат дури откако болеста ќе се развие.

Целта на ваквите иницијативи и истражувања е да се одложи почетокот на болестите, да се зачуваат физичките и когнитивните функции и да се изгради отпорност пред таа да стане неопходна.

Иако индустријата за велнес и долговечност ги убедува следбениците дека крајната цел е „максимизирање“ на животот преку таблети, протоколи и напивки, главните компоненти на здравиот животен век одамна се познати и достапни.

Тоа се редовното вежбање, квалитетниот сон, здравата исхрана, вистинските социјални врски, непушењето и умереноста во консумирањето алкохол. Студија објавена во списанието „BMJ Evidence-Based Medicine“ покажа дека здравиот начин на живот може да ги неутрализира негативните ефекти на гените што го скратуваат животот за повеќе од 60 проценти.

Сепак, милијарди долари годишно се трошат на велнес-производи, додека здравјето на населението се влошува на сè помлада возраст, без докази дека суплементите и „третманите“ што ги продава индустријата придонесуваат за здрав животен век.

Општествените темели на долг и здрав живот

Дискусијата за ова прашање бара поширока перспектива. Факторите со најголемо влијание врз здравиот животен век не се коктели од суплементи, туку се сложени, тешко решливи и не се подеднакво достапни за сите слоеви на општеството.

Безбедни улици и паркови, достапна храна, покрив над главата, сосед со кого може да се прошета, предвидливо работно време и пристап до грижа за децата. Ништо од ова не е луксуз, туку основна инфраструктура за подолг и поздрав живот, која за премногу луѓе едноставно е недостижна.

Експертите сè почесто нагласуваат дека психолошките и општествените аспекти често се занемаруваат. Чувството на цел и смисла, силните социјални врски и менталната благосостојба се клучни за долговечноста. Пример за тоа е практиката „моаи“ на Окинава, каде што се формираат мали групи блиски пријатели кои се обврзуваат на доживотна меѓусебна поддршка.

Приходите, образованието, условите за домување, безбедноста во соседството, социјалната изолација и дискриминацијата имаат подеднакво големо влијание врз тоа кој ќе старее здраво како и сè што може да се најде во прирачник за долговечност.

Истражувањата веќе го надминаа прашањето дали можеме да живееме подолго. Ние веќе го правиме тоа. Новото прашање е дали сме подготвени сериозно, правично и навреме да вложуваме во тоа да живееме подобро. Можеби ќе откриеме дека стремежот кон подолг здрав животен век води и кон уште поголема долговечност за сите. А тоа е цел што вреди да се следи.