Нејзината технологија се користи во војни, но и во болници. Помага во операции што спасуваат животи, но и во оние што ги одземаат. Нејзините лидери, зависно од тоа кого ќе прашате, се или луѓе што ја разградуваат западната демократија, или оние што ја спасуваат.

Добредојдовте во парадоксалниот свет на компанијата „Palantir Technologies“ – американска фирма за анализа на податоци чии клиенти вклучуваат некои од најзатворените, но и најугледните организации во светот.

Ако се прашувате што всушност е „Palantir“ и со што се занимава, токму тоа е начинот на кој компанијата сака да функционира. Во медиумите често се опишува како мистериозна и таинствена. Таквиот имиџ, како што наведува новинарот Мајкл Стајнбергер во биографијата за компанијата и нејзиниот директор Алекс Карп, не е случаен, туку внимателно изграден.

Сепак, тоа полека се менува. Карп сè поотворено зборува за работата на компанијата и тврди дека „Palantir“ заслужува поголемо признание. Во исто време, и критиките стануваат сè погласни.

Во Соединетите Американски Држави, компанијата се соочува со критики поради соработката со имиграциската служба ICE за време на администрацијата на Доналд Трамп. Во Обединетото Кралство, загриженост предизвикува договорот вреден 330 милиони фунти со Националната здравствена служба, додека во врска со Блискиот Исток, дел од вработените и инвеститорите изразуваат незадоволство поради користењето на нивните алатки од страна на израелската војска.

Што всушност прави „Palantir“ и зошто стана толку важен?

Компанијата развива софтвер способен да обработува огромни количини податоци и да пронаоѓа обрасци и врски за кои на луѓето би им биле потребни недели или месеци за да ги забележат. Таквата технологија може да ѝ помогне на украинската војска да лоцира непријателска артилерија со помош на сателитски снимки и објави на социјалните мрежи, но и на Светската програма за храна на ОН да ја оптимизира дистрибуцијата на помош низ целиот свет.

„Palantir“ има две главни групи клиенти. Првата ја сочинуваат големи компании и државни институции, како што се „British Petroleum“, „Airbus“, „Coca-Cola“, британскиот „NHS“ или американската даночна служба. Втората, значително поконтроверзна група, ја сочинуваат војската, разузнавачките и безбедносните служби.

Компанијата е основана во 2003 година од коосновачот на „PayPal“, Питер Тил, со идеја дека подобрата размена и анализа на податоци меѓу разузнавачките агенции би можела да спречи напади како оние од 11 септември. Нејзината мисија уште од почетокот била „одбрана на Западот“, а веќе во 2005 година добила почетни средства од инвестицискиот фонд на CIA.

Денес, меѓу нејзините клиенти се сите гранки на американската војска, британското Министерство за одбрана, украинската армија, израелските одбранбени сили, но и организации како CIA, FBI и Europol.

Не е секогаш јасно во кои точно операции учествува, но се знае дека нејзиниот софтвер понекогаш има и смртоносни последици. „Нашиот производ понекогаш се користи за убивање луѓе“, изјавил Карп уште во 2020 година.

Главната платформа на компанијата се вика „Foundry“ и се користи во цивилниот и деловниот сектор, додека „Gotham“ е наменет за разузнавачките служби и полицијата. Овој систем ги поврзува податоците за луѓе, места и настани и може да обедини информации како полициски евиденции, регистарски таблички, финансиски податоци или физички карактеристики.

Како што објаснува Николас Претеџон, директор за вештачка интелигенција во Обединетото Кралство, секој клиент добива целосно одвоена верзија од системот, слично како кога користите Excel, а не социјална мрежа. Податоците не се мешаат меѓу корисниците, ниту компанијата има контрола врз нив.

Една од клучните предности на „Palantir“ е способноста да обработува податоци без оглед на форматот – од видео-снимки и сателитски снимки до стари бази на податоци. По обработката, информациите можат да се прикажат преку графикони, мапи или текст, а можно е и да се симулираат различни сценарија.

За време на пандемијата со ковид, оваа технологија му помогна на британскиот здравствен систем да предвиди каде ќе дојде до недостиг на заштитна опрема и навреме да реагира.

Сепак, заштитата на приватноста зависи од начинот на кој клиентите го користат системот. Иако софтверот овозможува контрола на пристапот и евиденција на пребарувањата, тие опции не се автоматски и мора активно да се применуваат.

Поради тоа, „Palantir“ веќе со години е проследен со контроверзии. Поранешни вработени ја обвинуваа компанијата дека придонесува за зајакнување на авторитарните практики, особено преку соработката со имиграциските служби во САД. Организациите за човекови права тврдат дека нејзините системи овозможуваат брзи одлуки што водат до масовни депортации.

Компанијата ги отфрла таквите обвинувања и тврди дека не собира ниту продава податоци, туку само помага во нивната организација.

Слични полемики постојат и во Обединетото Кралство, каде што лекари и активисти предупредуваат на ризиците од централизација на здравствените податоци. „Palantir“, меѓутоа, тврди дека сите обвинувања за нетранспарентност се неточни.

Поддршката за Израел и соработката со војската дополнително ги продлабочија поделбите меѓу вработените и инвеститорите. Некои фондови дури и ги повлекоа своите вложувања поради загриженост околу човековите права, што компанијата решително го негира.

И покрај сè, инвеститорите веруваат дека „Palantir“ дури сега влегува во фаза на голем раст. Компанијата во 2025 година потпиша десетгодишен договор со американската војска вреден до 10 милијарди долари, а нејзината пазарна капитализација денес изнесува повеќе од 400 милијарди долари.

Со развојот на сопствената платформа за вештачка интелигенција, „Palantir“ дополнително ја зацврсти својата позиција на пазарот. Неговите алатки станаа поедноставни за користење, што привлече голем број нови клиенти.

Алекс Карп верува дека ова е само почеток. Како што вели, „Palantir“ во иднина би можел да стане десет пати поголема компанија отколку што е денес, во револуција која ќе трае со децении.